Tuesday, January 31, 2012

वारीस, एफजीएम आणि आपण -- १

मागासलेल्या आफ्रिकी जमातींमधे अशी समजूत आहे की जर मुलींची नीट लग्ने व्हायला हवी असतील तर त्यांची सुंता केलीच पाहिजे. मुलगी वयात येण्यापूर्वीच लग्न व्हायला हवे. सुंता न केलेल्या मुलीशी कोण लग्न करणार? विवाहाविना राहणारी स्त्री म्हणजे चेटकीण. तिला हालहाल करून, दगडांनी ठेचून वा जिवंत जाळून मारलं जायचं. स्त्री म्हणजे पापाचं आगार. तिच्या दोन मांड्यांमधे दडलेला योनिमार्ग म्हणजे नरकाचं प्रवेशद्वार, त्या दाराची योग्य साफसफाई, योग्य वयात केली तरच ती पापमुक्त होऊन विवाहास योग्य ठरते.  मुलीची सुंता करण्याचं काम पुरूषांना ठाऊक असलं तरी ते त्यांच्या नजरेआड करणं आवश्यक असतं. ही साफसफाई अत्यंत गुप्त रितीने पार पाडण्यात येते.
  या प्रथेला कुराणातून किंवा कुठल्याही धार्मिक ग्रंथातून अधिकृतता मिळालेली नाही. पण वर्षानुवर्षे ही प्रथा चालू आहे. वारीसने ही जगासमोर आणली. 
 भयंकर आहे! 
 भारतात ही प्रथा अस्तित्वात नाही म्हंटलं तरी चालेल,  बोहरी मुस्लिम समाजात अल्प प्रमाणात मुलींची सुंता करतात.

पण हे नसलं तरी अमानुष प्रथांच्या बाबतीत भारत मागे नाही. कधीकाळी, थोडक्या समाजासाठी का असेना , सतीप्रथा अस्तित्वात होतीच ना! आपणही नवर्‍याच्या माघारी बाईचं जगणंच नाकारत होतो! 

अश्विनी आणि दीपाने लिहिलंय ते खरंच आहे. पुरूष सुखी -- जग सुखी.....  कसं नां?  ..... मुलींना वाढवलं जातं तेच त्यांचं शरीर हे कुणा पुरूषासाठी आहे, हे बिंबवत. असं थेट कुणी सांगत नाही, पण तसंच असतं ते! मुलींचं दिसणं, तिचं शरीर, तिचं नटणं, तिचे कपडे, तिचं वावरणं हे कुणा एका पुरूषासाठी आहे, इतरांपासून तिने सावध राहायचं आहे. 
  आपण मुलींना हे कधी शिकवणार? तुझ्या आयुष्याची तू मालकीण आहेस. तू स्वत:साठी जग. 
 स्त्री जर स्वत:च्या शरीरसुखाचा विचार करायला लागली तर ती वेश्या. बायको ही केवळ मुले जन्माला घालण्यासाठीच! वेश्येला घर आणि गृहिणीला शृंगार नाकारलेलाच होता! 
 सगळ्या प्रकारच्या पुरूषांसाठी वेश्या कायमच उपलब्ध होत्या. समाजाचा हिस्सा होत्या. 
 बायका स्वत:च्या सुखाचा विचार करायला लागल्यावर पुरूषवेश्या अधिकृतपणे अस्तित्वात आले असावेत!
सैनिकांच्या सोयीसाठी वेश्या पुरवल्या जाण्याचे पुरावे इतिहासातही दिसतात पण त्यांच्या घरी राहिलेल्या बायकांनी काय करायचे? तर चॅस्टीटी बेल्ट! 
********

Sunday, January 15, 2012

वारीस आणि एफजीएम -- २


वारीसने मोठमोठ्या कंपन्यांसाठी मॉडेलिंग केलं. लवकरच तिने न्यूयॉर्क, पॅरीस, रोम, व्हेनिस उथे घरे घेतली, कितीक नव्या बनावटीच्या गाड्या घेतल्या, फ्रान्सच्या अध्यक्षांना, इंग्लंडच्या राणीला , अमेरिकेच्या राष्ट्रप्रमुखांना तिला भॆटायचं होतं.
 सगळ्या जगाला तिच्याबद्दल जाणून घ्यायचं होतं. वेगवेगळ्या वृत्तपत्रांना, मासिकांना, चॅनेल्सना तिच्या मुलाखती हव्या होत्या.
............................
एका आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या मासिकाला मुलाखत देताना तिने तिची व्यथा सांगितली.......
 वारीस पाच वर्षाची झाल्यावर एके दिवशी तिची आई तिला जिप्सी लोकांच्या तळावर घेऊन गेली. तिथे तिला एका दगडावर झोपवण्यात आलं, तिचे हातपाय बाजूच्या चार दगडांना बांधले, तिला काही कळेना, एक धिप्पाड जिप्सी बाई अर्धवट तुटलेला वस्तरा घेऊन आली, आधी ती त्या वस्तर्‍यावर थुंकली आणि पूर्वी पडलेल्या रक्ताचे ओघळ साफ केले. वारीसच्या डोळ्यांना पट्टी बांधण्यात आली, ...... त्या बाईने तिचे ठरलेले काम केले, वारीसची सुंता केली. वेदनांचा आगडोंब उसळला... वारीसची शुद्ध हरपली, त्यानंतर त्या बाईने काट्याने भोकं पाडली, दोर्‍याने खालचा भाग शिवून टाकला, लघवी बाहेर पडण्यापुरती जागा ठेवली.
  नंतर अनेक दिवस वारीस तिथेच जिप्सींच्या तळावर पडून होती. जंतूंची विषबाधा झाली होती. तीस-पस्तीस टक्कॆ मुली या काळात सेप्टीकने मरून जातात. ज्यांच्या अंगात प्रखर प्रतिकारशक्ती असते त्या वाचतात. वारीस वाचली.
 आफ्रिकेतल्या अनेक देशांप्रमाणे सोमालियातही ’फिमेल जेनायटल म्युटिलेशन - एफजीएमची ’ प्रथा आहे.
स्त्रीच्या योनीमार्गात क्लायटॉरीस नावाची सूक्ष्म मज्जातंतूंची जाळी असते. ती संवेदनशील असते. कामतृप्ती, संभोगसुखाचा आनंद तिला यामुळे मिळतो. स्त्रीची सुंता करताना ही क्लायटॉरीस कापून काढतात. आणि बाहेरचे लेबिया मेजोरा शिवून टाकतात जेणेकरून तिला हा आनंद मिळू नये.
 वारीसच्या बाबतीत फारच वाईट परीस्थिती होती. त्या जिप्सी बाईनं वारीसचा योनिमार्ग जवळजवळ शिवूनच टाकला होता, केवळ काड्यापेटीतील काडीचं टोक जाईल इतपतच छिद्र ठेवलं होतं. मासिक पाळीच्या काळात रक्तस्त्राव नीट बाहेर येऊ शकायचा नाही. तिला इन्फेक्शनचा त्रास होई. तिच्या पोटात प्रचंड दुखत असे, कळा येत, लघवी करताना, आग जळजळ व्हायची...... असा असह्य त्रास ती काही वर्षे सहन करत होती, वेदनाशामक गोळ्या घ्यायच्या आणि कामाला लागायचं असं तिचं असे. मावशी डॉक्टरकडे जाऊ द्यायची नाही, ”तिथे जाऊन आपली बेअब्रू करून घ्यायची का?” ती म्हणे.
  लंडनमधे एकटी राहात असताना वारीसने डॉक्टरांना दाखवून शस्त्रक्रिया करून घेतली. त्यामुळे तिच्या वेदना थांबल्या. आता तिला मुले होऊ शकणार होती पण संभोगसुखाचा आनंद ती कधीही मिळवू शकणार नव्हती. तिच्याकडे प्रसिद्धी, पैसा, वैभव सारं होतं...... माणूस म्हणून जो आनंद मिळवायचा तिला हक्क होता, तो मात्र तिच्यापासून हिरावून घेतला गेला होता.
  तिच्या एकटीपासून नव्हे जगातल्या हजारो, लाखो स्त्रियांपासून...

 या मुलाखतीनंतर एक वादळ उठलं.
वारीसनं या अन्यायकारक दुर्दैवी प्रथेला वाचा फोडली.  याचं अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांना कौतुक वाटलं, गावोगावी वारीस फॅन क्लब स्थापन झाले, टाईम मासिकाने मुखपृष्ठावर तिचं छायाचित्र टाकून, जगावर प्रभाव टाकणारी व्यक्ती म्हणून तिची मुलाखत प्रसिद्ध केली. युनोनं या प्रथेला आळा घालण्यासाठी जनजागरण मोहिम हाती घेतली, याच्या नेतृत्वाचा मान वारीसला देण्यात आला. बीबीसीच्या चॅनेल फोरने वारीसवर लघुपट तयार करायचा ठरवलं, हवं तितकं मानधन देण्याची तयारी दर्शविली. वारीसने ते अफाट मानधन युनोच्या एफजीएम प्रतिरोधक समितीला दान करून टाकलं.
 वारीस म्हणजे वाळवंटातलं फूल, तिने स्वत:च्या आत्मचरित्राला तेच नाव दिलं ’डेझर्ट फ्लॉवर’
त्यावर नुकताच गेल्यावर्षी एक चित्रपट निघाला आहे.

********


********

(संदर्भासाठी डॉ. श्रीकांत मुंदरगी यांच्या ’वाळूत उमललेलं फूल’ या चंद्रकांत दिवाळी अंकातील लेखाचा उपयोग झाला आहे. )

*****

मुक्त-मनस्वी!

दिवाळीत दक्षिण गोव्यातल्या अनवट प्रदेशाची सहल करुन आलो, तेव्हा मनात रेंगाळत राहिली ती तिथली समृद्ध वनं, लांबचलांब, शांत आणि स्वच्छ समु...